 Haşere Türleri
çeşitli depo insektleri daha yaygındır ve gıda hijyeni açısından daha büyük öneme sahiptir. Bunların haricindetahtakurusu, örümcek gibi daha az sıklıkla karsımıza çıkan insektler de bulunabilmektedir
Haşere mücadelesinin önemini, tarih boyunca sıtma, veba gibi haşerelerin taşıdıkları hastalıklardan dolayı, hayatını kaybeden milyonlarca insan ve kaybolan medeniyetler yeterince açıklamaktadır.Dolayısıyla haşere mücadelesi, 6 milyarı aşan dünya nüfusunun beslenmesi,giyimi ve korunması için kaçınılmazdır.
Yerel Yönetimlerin üzerinde durdukları; uçan ve yürüyen haşereler, sıklıkla karşılaşılan fare türleri ile mücadeledir.Söz konusu bu vektörlerle mücadele de, ülkemizde bilinçli veya bilinçsiz olarak kullanılan çeşitli mücadele yöntemleri mevcuttur, Oysa, bu vektörler ile mücadele, halkın sağlığını doğrudan ilgilendiren son derece ciddi bir iştir.
Halk sağlığının korunması kapsamında mücadele edilen ararlılardan bit, pire, tahtakurusu, örümcek, kırkayak,akrep, karınca,yılan gibi insanlarla ortak yaşam alanı paylaşan canlılardır.
Ev sinekleri (Musca domestica)
İnsektler içinde özellikle karasinek=ev sinegi(Musca domestica) en önemli vektörlerin basında gelir. Ayaklarına, hortumuna yada vücudunun diğer kısımlarına bulasan hastalık etkenlerini(bakteri, virüs, protozoon, helmint yumurtaları gibi) üzerine konduğu insana veya hayvana bulaştırır. Bu suretle bir enfeksiyon şekillenmesine neden olabilir. Örneğin; önemli hayvan hastalıklarından Sap hastalığının bulaşmasında Stomoxys calcitrans ve Tabanus bovinus insektlerinin yanı sıra Musca domestica ve Muscina stabulans rol oynamaktadır. Musca domestica'nın gıda patojeni bakterilerin taşıyıcısı olması yanı sıra yanıkara hastalığının etkeni Clostridium chauvoei'nin ve Ascaris lumbricoides'in de taşıyıcısı olduğu belirtilmektedir.
Çeşitli hastalıkların etkeni olan patojen bakteriler sineklerin çeşitli vücut kısımlarında farklı süreler canlı kalabilir. Örneğin, tifo etkeni sinek dışkısında 2 gün, para tifo etkeni sinek ayaklarında 7 gün canlı kalabilmektedir.
Yine Shigella grubu bakterilerin sineklerin ayak kısımlarında 2 gün, hortumunda 4 gün canlılığını koruyabildiği
belirtilmektedir.
Sinekler çeşitli hastalık etkenlerini tüketilen gıdalar ve su üzerine de bırakabilirler. Böylece gıda kaynaklı bir hastalık tablosunun oluşabilmesi için uygun bir ortam hazırlanmış olur.İstanbul'da yapılan bir çalısmada çöp birikintilerinden toplanan sineklerin taşıdığı bakterileri incelenmiştir.İnceleme sonucunda Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Shigella dysenteriae, Shigella sonnei, Salmonella paratyphi gibi gıda zehirlenmelerine de yol açabilen patojen bakteri izole ve tespit edilmiştir. Bunların dışında pek çok fakültatif patojen bakteri bulunduğunu belirtmişlerdir. Gıda maddesine bulasan bu etkenler uygun koşullar bulduğunda hızla üreyerek gıdanın bozulmasına ve tüketicilerde gıda zehirlenmesi olaylarına yol açabilirler.  Ev sinekleri (Musca domestica) Diğer sinekler ve arılar
Gıda isletmelerinde ev sineği haricinde sineklerde zaman zaman önemli sorunlara yol açabilirler. Mavi et sineği, diğer et sinekleri, parlak sinek ve peynir sineği bu sineklerden birkaçıdır.
Ayrıca sivrisinek, arı ve yabanarısı da zaman zaman gıda isletmelerinde karşılaşılan uçan insektlerdendir. Ancak daha az öneme sahiptir.  Diğer Sinekler ve Arılar Hamam böcekleri
Hamam böceği, kalorifer böceği veya kara Fatma olarak adlandırılan insektler Blattidae ailesine dahildir. Bu insekt türüyle gıda üretim ve depolama alanlarında çok sık karsılasılır. Kırktan fazla türünden sekizi ekonomik açıdan önemlidir. Ancak gıda isletmeleri açısından en önemli ve sık rastlanılan türler Blatta orientalis, Blatella germanica ve Periplaneta americana'dır. Bunlar çeşitli yollarla kolayca oldukça geniş mesafelere yayılabilirler.Hamam böcekleri nadiren gün ışığında görülürler. Genellikle karanlıkta açığa çıkarlar. Karanlık yerleri,isletmedeki çatlak ve yarıkları kendilerine yuva edinirler. Özellikle sıcak ve rutubetli yerleri tercih ederler. Çeşitli cihazların motor kısımları içinde ve diğer aksamında da yuva yapabildikleri görülmektedir.  Alman Hamamböceği Blattella germanica
Hamamböcekleri pek çok maddeyi gıda olarak tüketebilir. İnsanın yerleşim gösterdiği yerlerde yasadığından insanların tükettiği çeşitli gıdalara da ilgi duyarlar. Özellikle tahıl, ekmek, patates gibi nişastalı gıdalara, yağlara,meyvelere, peynir vb. gıdalara ilgi duyarlar. Ölü hayvanları, deri ve duvar kağıdı gibi maddeleri de gıda olarak kullanabilir. Ardından taşıdıkları mikroorganizmalarla gıdaları, ekipman ve diğer malzemeyi kontamine ederler.Yapılan çeşitli çalışmalar hamamböceklerinin saprofit ve patojen mikroorganizmaları taşımasıyla ilgilidir.Kolera etkeni Vibrio cholerae'nin ve veba etkeni Yersinia pestis'in hamamböceklerinden izole edildiği bildirilmektedir. Gıda zehirlenmelerinde en sık karşılaşılan etkenlerden Campylobacter jejuni, Salmonella spp. ve Escherichia coli yine çeşitli çalışmalarda izole edilmiştir. Bunların yanı sıra patojen olmayan çeşitli bakterilerin, çocuk felcinin etkeni Poliovirus'unda dahil olduğu çeşitli virüslerin ve Toxoplasma gondii'nin de dahil olduğu çeşitli paraziter etkenlerin de bulunabildiği belirtilmektedir. Yapılan bir çalışmada halka açık alanlardan toplanan hamamböceklerinde bulunan 30 mikroorganizma türünün % 54'ünün potansiyel patojen olduğu belirtilmektedir. Bir başka çalışmada lağımdan, restoranlardan ve evlerden elde edilen hamam böceklerinde gıdalarla bulasan patojenlerin bulunduğunu görülmüştür.
 Oryantal Hamamböceği Blatta orientalis
Bilimadamları Salmonella'ların 199 gün süreyle hamam böceklerinde canlı kalabildiklerini belirtmektedirler ve hamam böceklerinin dış yüzeylerinde bir veya birkaç patojenin bulunduğunu ortaya koymuşlardır.Yapılan calışmalarda Salmonella ve Shigella etkenlerine daha az, Staphylococcus aureus'a ise sık bir şekilde rastlamıştır.
Ülkemizde hamam böcekleri(Blatella germanica) üzerinde yapılan bir araştırmada hastane, lokanta ve mutfaklardan elde edilen hamam böceklerinde 11 ayrı gruptan toplam 114 bakteri izole ve identifiye edilmiştir.
Bunlar içerisinde Escherichia coli en yüksek oranda(% 30.7) bulunurken Bacillus subtilis'e, Staphylococcus ve Clostridium türlerine de rastlanılmıştır. Pastane ve lokantalar hastane ve ev mutfaklarına nazaran daha yüksek oranda etken içermiştir. Patojen mikroorganizmaların hamam böcekleriyle gıdalara bulaşması gıda
zehirlenmelerine yol açabilmektedir. Buna bir örnek Belçika'da bir hastanede meydana gelen Salmonella typhimurium kaynaklı bir salgındır. Özellikle çocukları etkileyen bu salgında hastalık etkeninin hamam böceği(Blattella germanica) ile taşıdığı bulunmuştur. Bir başka olayda ise hamam böceklerinin Kuzey İrlanda'da Shigella dysenteriae salgınına kaynaklık aktarılmıştır.
 Amerikan Hamamböceği Periplanata Americana
Tahta kurusu (Cimex lectularius)
Vücut büyüklükleri 3-6 mm,üstten basık, oval yapılıdırlar.İnsanların bulundukları her yerde bulunurlar.Kokularıyla tanınabilirler(ekşimsi koku) Yumurtalarını küçük gruplar halinde bırakırlar,beş nimf dönemi geçirerek 6-8 haftada ergin olurlar. Birinci dönem nimf 1 mm.den biraz daha uzundur. Her nimf döneminde , dönem değiştirmesi için kan emmeye ihtiyaç duyarlar. Hastalık taşıdıkları gözlemlenmemiştir.
 Tahta kurusu Cimex lectularius Vücut biti (Pediculus humanus)
Boyları 2.5-3 mm dir.
Ergin dişiler 1 mm oval yumurtalar bırakırlar.
Yumurtaları tek tek saç tellerine bırakırlar.
6-8 gün sonra ilk yavru çıkar.
3 gömlek değiştirerek 18-20 gün sonra ergin olurlar.
Bitlerin insanlarda kaşıntı ve alerjik reaksiyonlar neden olmaları yanında en önemli zararı hastalık taşımalarıdır.
Aşırı bitlenmelerde bir insanda 16000-20000 bit bulunabilir. Bunlar günde ortalama 50 cm küp kan emebilir.
 Vücut biti Pediculus humanus
İnsan piresi (Pulex irritans)
Erginleri 0.8-8 mm boyunda , yanlarda kuvvetli olarak basılmış, siyah veya kahverengi tonlarda, deri kitinleşmiştir.
Bırakılan yumurtalardan 4-5 gün sonra larvalar çıkar,
Larvalar erginlerin dışlıları ile beslenirler.
Döl süreleri hava ve besin durumuna göre 15 gün ila 1 yıl arasında değişir.
 İnsan piresi Pulex irritans Uyuz böceği (Sarcoptes scabiei)
Yumurtadan 6 bacaklı olarak larvalar çıkar bu döneme larva yada protonimf denir.Bunlar bir dinlenme döneminden sonra sekiz bacaklı nimflere “deutunimf” dönüşürler.Daha sonraki dönemlerine trittonimfe dönüşerek ergin olur.Bir çok larva, karada yaşayan hayvanların derisini delerek kan veya hemolenf emerler.Bulaşma şekli yataktan, deriden veya elbiseden olabilir.Akarların vücuttaki yaşam süreleri 10-15 günü bulur.Uyuz hastalığında, dişisi insan dersinin kılsız kısımlarında 1 cm uzunluğunda yatay tüneller kazarak uyuz hastalığını meydana getirirler. Kaşıntı, hayvanın deri içerisindeki hareketinden değil, ağızlarından çıkardığı salgıdan dolayıdır.
 Uyuz böceği Sarcoptes scabiei
Ev tozu Akarları (Dermatophagoides spp)
Ev tozu akarları yatak ve halılardaki oranı 100 akar/g toz dan yüksek olursa astım riski gösterir.
500 akar/g toz akar olursa kronik astım riski meydana gelir.
 Uyuz böceği Sarcoptes scabiei Keneler (Ixodes)
En ufakları milimetrenin onda biri kadardır.
En irileri ise 3 cm uzunluğa erişir.
Acarina grubunun sıcakkanlı hayvanlarda asalak yaşayan türlerine kene, bitkilerle beslenen türlerine akar adı verilmektedir.
Yumurtalarını bitkiler arasına bırakırlar, çıkan nimfler konukçusunda kan emer, sonra toprakta nimf gelişir ve tekrar başka konukçuda beslenir.
Toprakta ergin olur ergin olduktan sonrada kan emme ihtiyacı duyar.
Nisan'dan Ekime' kadar çalılıklarda, otlar üzerinde serbestçe yaşar,
Kedi, köpek benzeri hayvanların ve çevrelerinin yoğun bir bulaşma meydana gelmeden koruyucu olarak ilaçlanmaları gereklidir.
 Keneler Ixodes Güveler (Lepidoptera :Tıneıdea)
Elbise güvesi (Tineola biselliella)
Kelebeğin vücudu ve kanatları homojen olarak parlak altın renginde, Kelebeğin kanat açıklığı 13 mm, olgun larva 13 mm dir.Yumurtalarını gıda ortamına yapıştırarak tuttururlar.Larvalar kendilerine bir kokon örerek içerisinde beslenirler.Ağların varlığı ile içerisinde güve olduğu anlaşılmaktadır. Larvalar yün ipek kürk deri gibi materyalleri mobilya döşemelerini yiyerek önemli zararlara neden olurlar.Uygun olamayan ortamlarda kokon içerisinde 8-24 ay dormant halde kalabilirler.Uygun koşullarda larva dönemi 30-35 günde tamamlanır. Pupa dönemi yazın 8-10 gün.Isıtılan binalarda yılda 3-4 döl, ısıtılmayanlarda 1 döl verir.
 Elbise güvesi Tineola biselliella Deri Böcekleri (Dermestidae)
Deri Böceği :Dermestes lardarius L.
Ergin 7-9 mm Olgun larva 11-13 mm
Larva sarımsı kahverenkte
Vücut kıllarla kaplıdır.
Vücut sonunda uzun bir kıl demeti bulunur.
Mayıs veya Haziran aylarında uçarak depo etrafına yumurtalarını bırakırlar.10-15 günde açılan yumurtalardan çıkan larvalar etraftaki gıdalarla beslenirler.Pupa olmak için gıda ortamı, hatta tahta veya kurşun aksamında delik açarak pupa yeri hazırlarlar.18-20 C de yumurtadan ergine kadar40-50 gün geçer. Yılda 1-5 döl verir.Ergin ömrü 1 yıldır.Bu larvalar peynir, et ve salamı besin olarak tercih ederler.Ancak aynı cinse bağlı;Dermestes maculatus türleri deri ve kürk depolarında önemli derecede zarar yapabilirler.
 Deri Böcekleri Dermestidae Siyah Halı Böceği (Attagenus piceus)
Ergin 3-5 mm
Olgun larva 7-8 mm
vücut üzeri sert ve koyu kahverengi kıllarla kaplıdır.
Erginler 35-40 gün yaşar.
Larva dönemi besin durumuna göre 260-640 gün arasında değişir.
Larvalar yün, ipek ve bunlardan imal edilmiş elbise, kürk, deri, kıl, tüy, ölü böcek, kitap, süttozu ile beslenirler.
Bu tip eşya ve yiyeceklerin bulunduğu depolarda sık rastlanır.
 Siyah Halı Böceği Attagenus piceus Gümüş Böceği L. (Lepisma saccharina)
Vücut 7-10 mm. Bir dişi 100 kadar yumurta bırakır, hayat devresi bir yılda tamamlanır, erginler 2-3 yıl yaşar. Un fabrikaları ve depoları, kütüphane, ev ve kağıt depolarında sık rastlanan böceklerdendir. Nemli sıcak ve loş yerleri sever , şekerli,unlu maddelerle, kağıt ve kağıt ürünleriyle beslenirler.
 Gümüş Böceği L. Lepisma saccharina Örümcekler (Arachnida)
Ev içerisinde köşelerde ve sundurmalarda göz zevkini bozan ağlar örerler, örümcek ağlarının şekilleri türlere göre değişir. Örümcek ağları sürekli temizlenmeli, ayrıca mayıs ayına kadar yapılacak birkaç ilaçlama ile popülasyon önemli ölçüde düşürülebilir.
 Örümcekler Arachnida
Kulağa kaçanlar (Dermaptera) Forficula spp
Genelde nemli ve yağmurlu zamanlarda evlere akın ederler.
Bilinenin aksine zararsızdırlar.
 Kulağa kaçanlar Dermaptera Forficula spp
Tespih Böcekleri (İsopoda) Armadillo officinalis
Bodrumlarda ağaç kabukları altıda rutubetli yerlerde yaşar,kendisini küre şekline getirebilir.
Uzunluğu 2 cm kadardır.
 Tespih Böcekleri İsopoda Armadillo officinalis
Akrepler (Scorpionidea)
Akrepler böcek, örümcek, kırkayak tespih böcekleriyle beslenirler.
Bazılarının bir yıl kadar açlığa dayandıkları tespit edilmiştir.
Kurak yerlerde ve özellikle sıcak bölgelerde bulunurlar.
Mücadelede saklandığı alanların yok edilmesi büyük önem taşır.
 Akrepler Scorpionidea
Yaban Arıları (Hymenoptera:Vespidae)
Yaban arıları ısırmaları ve insanlarda allerjik reaksiyonlara neden olarak zarar verirler.Yaban
arıları ağaç dallarında ve fundalıklarda binaların tavan aralarında veya yer altında yuva
yaparlar.
 Yaban Arıları Hymenoptera:Vespidae
Karıncalar (Hymenoptera:Formicidae)
İşçilerin eşeysel organları körelmiştir.Kraliçe nin ise eşeysel organları oldukça gelişmiştir.
Çiftleşme döneminde kanatlı olmaları ile işçilerden ayrılırlar.
Bazıları 15-20 yıl yaşamaktadırlar.
Erkekler; işçi ve kraliçeden belirgin olarak ince yapılı olmaları ile ayrılır.
Kraliçe ilk yumurtalarını martta bırakmaya başlar ve ilk yumurtalardan kanatlı eşeysel
bireyler oluşur.Mayısta çiftleşme uçuşuna çıkarlar.Daha sonraki yumurtalardan işçiler oluşur. Eylülde yumurta bırakma durur.
 Karıncalar Hymenoptera:Formicidae
Sürüngenler (Reptilia)
Genel olarak fare gibi kemiricilerle, kertenkelelerle ve böceklerle beslenirler.Kemiricilerle beslendikleri için yararlıdırlar.Çok hızlı hareket edebilirler ve ağaçlara da tırmanabilirler. Gündüzleri aktiflik gösterirler.Ekim'le Nisan ayı arasında kış uykusuna yatarlar.Haziran ve Temmuz aylarında yumurtlamaya başlayan bu hayvanların dişileri,bir defada 10 kadar yumurta bırakabilirler.
 Sürüngenler Reptilia |
